بو مقاله ایکی ساییدا قیسادیلمیش و بعضن ایچینده ال گزدیریلمیشدیر.

دوقوزونجو میلادی ایللرینین اووللری ایرانین قوزی نده خورم دینلی لر بابکین لیدئرلییی ایله خلیفه نین علیه اینه عوصیان ائتدیلر. بو قیام 20 ایل داوام ائتدی. خورمی لر بو مودتده خلیفه نین اوردوسونو بیر نئچه دفعه مغلوب ائتدیلر. سونوجدا خلیفه نین اوردوسو آفشینین رهبرلیی ایله خورمی لری مغلوب ائتدی. بو آشاغیداکی گؤزل واقیعه ایران خلقینین ایجتیماعی حرکاتینی آچیقلاییر.

1

فرئدریک ائنگئلس « آلمانیا دا اکینچی موحاریبه لری » آدلی بیر اثرینده گؤسترمیشدیر کی ووسطی عصرلرینده الحاد مذهبی و عورفان ( صوفی لیک ) فئودالیزم رژیمینین علیه اینه تؤرنن ایجتیماعی موخالیفت ( اوپوزوسیون ) شکیللرینین گؤرکملی تظاهورلریندن بیری ایدیر. ( مارکس و ائنگئلس – اثرلری روسجا 8 نجی جیلید 129-131 ص )

ائنگئلسین ووسطی دئورلرینده فئودالیزم علیه اینه قیاملاری آچیقلامالارتکجه غرب اؤلکه لرین قیاملارینا صادیق یوخ بلکه بیزیم آسیا اولکه لریمیزده عایید کلاملاردیلار: مانی حرکاتی، مزدک، بابک، باطینی لر و یا مولاحیده و قرمطی لر، صوفی درویش لری و شیعه لر حرکاتی، حروفیه و نوقطویه و بابیه و بیر چوخ باشقالاری الحاد مذهبی ( بورادا الحاد سؤزجویو آوروپا سؤزجویو برابرینده horesie epesb دیر  یعنی حاکیمیت و موسلط مذهبدن آیریلان و مونشعیب اولان و اونون علیه اینه قالخان یئنی مذهب مثلن بابیه - شیعه موناسیبتی ) و یا عورفانی ایناملاری واریدیر آما ایقتیصادی و ایجتیماعی موحتوا جهتیندن فئودالیزم رژیمینین علیه اینه ایدیلر. بو قورولوشون عیلتی آیدین ایدی. ووسطی عصرلرینده فئودالیزم مذهبی حوکومت ( تئوکراتیک ) خلیفه لر و پاپ لاردا تجلی تاپیردی.

حاکیم مذهب حاکیم طبقه نین فیکری حربه سیدی. محکوم طبقه سی ایسه اؤز الحاد مذهبی لییی ایله وارلیغینی و موقابیله سینی گؤستریردی. پروتئستان و کالوینیست، کاتولیک ین ضدینه قالخیردیلار، شیعه و باطینی حنفی و حنبلی لرین علیه اینه باش قالدیریردیلار. آنجاق بورژوازی نین ایچینده مارکس ین دئدییی کیمی، حوقوق ایدولوژی حاکیمیتی شکلینده گؤستریلدی، ایجتیماعی قیاملار دا مذهب سیزلیک و دونیوی صیفتی اؤزونه باغیشلادی.

عرب ایستعلاسینین اؤن ایللرینده، ایراندا چوخلو ایجتیماعی قیاملارین موحتواسی عرب خیلافتی قارشیسینا ایدی. بو سیرادا ایکی مؤحتوانی بیری بیریندن آییرمالیییق :

اؤنجه اؤزگورلوک و ایستیقلال و اجنبی زوراکیلیقی قارشیسیندا دایانماق  اوچون دؤیوش لر و ایکینجی سی اکینچی و شهر میسکین لری ، عباس لیلار خلافتی سلطه سینده تجلی تاپمیش عرب و یا ایرانلی  فئودال اشرافلاری علیه اینه قیاملار . خلیفه لر ایران خلق لرینین قارشیسیندا موستقیم عمل ائدیردیلر و موستقیل و موستعمراتی حکومت لر یارانمادان ( هیجرتین 3 نجو ایلینین اورتالارینا قدر ) بو ایکی جهت لی قیاملار بیری بیرینه ساریلمیشدیلار . بونلاردان آسیلی اولاراق عباس لیلار خلافتی تکجه میللی اسارتی یوخ بلکه ایجتیماعی و ایقتیصادی اسارتین وارلیقینی دا اؤزو ایله داشییییردی .  عباس لیلار خلافتی کئچمیشده اشراف و سارای آداملارینا و زرتوشت موقدس اوجاقلارینا عایید اولان  بیر سیرا بؤیوک اراضی لری « مفتوح العنوه » آدلانان یئرلری تصروف ائدیر و بو یئرلری عرب و ایران لی امیرلری آراسیندا بؤلور و ایران اکینچی لری خلافتین و بو امیرلرین کؤله تکین خراج وئره نلرینه چئوریلیرلر . بو موستنداته باغلی دئمک اولار کی خلیفه نین اوردوسونا قارشی ایران اکینچی لر اینقیلابی دؤیوشلری تکجه میللی دؤیوشلر یوخ بلکه طبقاتی دؤیوشلرده دئمک گرکلیدیر.

ایرانین ایجتیماعی حرکاتینی آراشدیرمالار بو اؤلکه نین تاریخینی بیلیم سل یوزوملامالارلا بارلانماق ان اؤنملی ایشلریمیزدن بیری دیر . چوخلو بو قیاملارین اطرافیندا، معاصر تاریخ عالیملری ده یرلی آراشدیرمالار آپارمیشلار و بو اؤنملی وظیفه نین ایفاسیندا بؤیوک آددیملار گؤتورموشلر و او جومله دن سعید نفیسی جنابلارینین بابک خورمدین آدلی اثری نی ادلاندیرماق اولار. آنجاق بو اثرلر ایجتیماعی فئنومن لردن درین تحلیللرگؤسترمیر و بونلارین داها بیر چوخو البته بیلیم سل ده یرینی دانمادان تاریخی سندلرین توپلانتیلاریدیلار و تکجه بو یازیلارا قیناعت ائتمک اولماز و گرکدیر بؤیوک آددیملار آتیلسین. تکجه مارکسیزم - لئنینیزم ایجتیماعی فئنومن لرین درکینی و یوزوملارینی و آراشدیرمالارینی دوزگون و علمی صورت ده آچیقلاماسینا قادیردی. بوندان آسیلی اولاراق ایران خلقلرینین تاریخی یاشاییشینی آختارماق و ایچ عیللتلرینی دوشونمک بو ایده ئولوژینی اینسانین هیجانلی کئچمیشی ایله اویغونلاندیرماق تکجه علمی یولودور. اؤنجه باشلاییشدان بو تطبیقی ایشلر کامیل اولمایاجاقدیر. تاریخی سندلرین کامیل سیزلییی، اولایلارین قارما قاریشیقلیقی، آراشدیریجینین خطالاری، بیرلیک ده ال اله وئریر و بیر سیرا چتینلیک لری تؤره دیر، آنجاق بو ایشلری دورمادان گؤرمه لیییک....