بابک خورم دین ( 1 )

احسان طبری

بو مقاله ایکی ساییدا قیسادیلمیش و بعضن ایچینده ال گزدیریلمیشدیر.

دوقوزونجو میلادی ایللرینین اووللری ایرانین قوزی نده خورم دینلی لر بابکین لیدئرلییی ایله خلیفه نین علیه اینه عوصیان ائتدیلر. بو قیام 20 ایل داوام ائتدی. خورمی لر بو مودتده خلیفه نین اوردوسونو بیر نئچه دفعه مغلوب ائتدیلر. سونوجدا خلیفه نین اوردوسو آفشینین رهبرلیی ایله خورمی لری مغلوب ائتدی. بو آشاغیداکی گؤزل واقیعه ایران خلقینین ایجتیماعی حرکاتینی آچیقلاییر.

1

فرئدریک ائنگئلس « آلمانیا دا اکینچی موحاریبه لری » آدلی بیر اثرینده گؤسترمیشدیر کی ووسطی عصرلرینده الحاد مذهبی و عورفان ( صوفی لیک ) فئودالیزم رژیمینین علیه اینه تؤرنن ایجتیماعی موخالیفت ( اوپوزوسیون ) شکیللرینین گؤرکملی تظاهورلریندن بیری ایدیر. ( مارکس و ائنگئلس – اثرلری روسجا 8 نجی جیلید 129-131 ص )

ائنگئلسین ووسطی دئورلرینده فئودالیزم علیه اینه قیاملاری آچیقلامالارتکجه غرب اؤلکه لرین قیاملارینا صادیق یوخ بلکه بیزیم آسیا اولکه لریمیزده عایید کلاملاردیلار: مانی حرکاتی، مزدک، بابک، باطینی لر و یا مولاحیده و قرمطی لر، صوفی درویش لری و شیعه لر حرکاتی، حروفیه و نوقطویه و بابیه و بیر چوخ باشقالاری الحاد مذهبی ( بورادا الحاد سؤزجویو آوروپا سؤزجویو برابرینده horesie epesb دیر  یعنی حاکیمیت و موسلط مذهبدن آیریلان و مونشعیب اولان و اونون علیه اینه قالخان یئنی مذهب مثلن بابیه - شیعه موناسیبتی ) و یا عورفانی ایناملاری واریدیر آما ایقتیصادی و ایجتیماعی موحتوا جهتیندن فئودالیزم رژیمینین علیه اینه ایدیلر. بو قورولوشون عیلتی آیدین ایدی. ووسطی عصرلرینده فئودالیزم مذهبی حوکومت ( تئوکراتیک ) خلیفه لر و پاپ لاردا تجلی تاپیردی.

حاکیم مذهب حاکیم طبقه نین فیکری حربه سیدی. محکوم طبقه سی ایسه اؤز الحاد مذهبی لییی ایله وارلیغینی و موقابیله سینی گؤستریردی. پروتئستان و کالوینیست، کاتولیک ین ضدینه قالخیردیلار، شیعه و باطینی حنفی و حنبلی لرین علیه اینه باش قالدیریردیلار. آنجاق بورژوازی نین ایچینده مارکس ین دئدییی کیمی، حوقوق ایدولوژی حاکیمیتی شکلینده گؤستریلدی، ایجتیماعی قیاملار دا مذهب سیزلیک و دونیوی صیفتی اؤزونه باغیشلادی.

عرب ایستعلاسینین اؤن ایللرینده، ایراندا چوخلو ایجتیماعی قیاملارین موحتواسی عرب خیلافتی قارشیسینا ایدی. بو سیرادا ایکی مؤحتوانی بیری بیریندن آییرمالیییق :

اؤنجه اؤزگورلوک و ایستیقلال و اجنبی زوراکیلیقی قارشیسیندا دایانماق  اوچون دؤیوش لر و ایکینجی سی اکینچی و شهر میسکین لری ، عباس لیلار خلافتی سلطه سینده تجلی تاپمیش عرب و یا ایرانلی  فئودال اشرافلاری علیه اینه قیاملار . خلیفه لر ایران خلق لرینین قارشیسیندا موستقیم عمل ائدیردیلر و موستقیل و موستعمراتی حکومت لر یارانمادان ( هیجرتین 3 نجو ایلینین اورتالارینا قدر ) بو ایکی جهت لی قیاملار بیری بیرینه ساریلمیشدیلار . بونلاردان آسیلی اولاراق عباس لیلار خلافتی تکجه میللی اسارتی یوخ بلکه ایجتیماعی و ایقتیصادی اسارتین وارلیقینی دا اؤزو ایله داشییییردی .  عباس لیلار خلافتی کئچمیشده اشراف و سارای آداملارینا و زرتوشت موقدس اوجاقلارینا عایید اولان  بیر سیرا بؤیوک اراضی لری « مفتوح العنوه » آدلانان یئرلری تصروف ائدیر و بو یئرلری عرب و ایران لی امیرلری آراسیندا بؤلور و ایران اکینچی لری خلافتین و بو امیرلرین کؤله تکین خراج وئره نلرینه چئوریلیرلر . بو موستنداته باغلی دئمک اولار کی خلیفه نین اوردوسونا قارشی ایران اکینچی لر اینقیلابی دؤیوشلری تکجه میللی دؤیوشلر یوخ بلکه طبقاتی دؤیوشلرده دئمک گرکلیدیر.

ایرانین ایجتیماعی حرکاتینی آراشدیرمالار بو اؤلکه نین تاریخینی بیلیم سل یوزوملامالارلا بارلانماق ان اؤنملی ایشلریمیزدن بیری دیر . چوخلو بو قیاملارین اطرافیندا، معاصر تاریخ عالیملری ده یرلی آراشدیرمالار آپارمیشلار و بو اؤنملی وظیفه نین ایفاسیندا بؤیوک آددیملار گؤتورموشلر و او جومله دن سعید نفیسی جنابلارینین بابک خورمدین آدلی اثری نی ادلاندیرماق اولار. آنجاق بو اثرلر ایجتیماعی فئنومن لردن درین تحلیللرگؤسترمیر و بونلارین داها بیر چوخو البته بیلیم سل ده یرینی دانمادان تاریخی سندلرین توپلانتیلاریدیلار و تکجه بو یازیلارا قیناعت ائتمک اولماز و گرکدیر بؤیوک آددیملار آتیلسین. تکجه مارکسیزم - لئنینیزم ایجتیماعی فئنومن لرین درکینی و یوزوملارینی و آراشدیرمالارینی دوزگون و علمی صورت ده آچیقلاماسینا قادیردی. بوندان آسیلی اولاراق ایران خلقلرینین تاریخی یاشاییشینی آختارماق و ایچ عیللتلرینی دوشونمک بو ایده ئولوژینی اینسانین هیجانلی کئچمیشی ایله اویغونلاندیرماق تکجه علمی یولودور. اؤنجه باشلاییشدان بو تطبیقی ایشلر کامیل اولمایاجاقدیر. تاریخی سندلرین کامیل سیزلییی، اولایلارین قارما قاریشیقلیقی، آراشدیریجینین خطالاری، بیرلیک ده ال اله وئریر و بیر سیرا چتینلیک لری تؤره دیر، آنجاق بو ایشلری دورمادان گؤرمه لیییک....

آردینی ایکینجی ساییدا اوخویا بیله جک سینیز .

بوریس پاستئرناک دان۲دانه شعر

بوریس لییودینوویچ پاستئرناک ( 1960 – 1890 )  روس شاعیر، یازار، 1958 نوبئل ادبیات اؤدولو صاحیبی . موسکووالی صنعت چی بیر عاییله ده گؤز آچدی . اؤنلو بیر رسامین اوغلودور. بیر سیرا موزیک ائییتیمی گؤردو. 1909 دا موزیک ائییتیمینی یاریم بوراخاراق موسکووا یونیوئرسیتی سینده فلسفه اوخومایا باشلادی. 1912 ده آلمانیایا گئده رک ماربورگ یونیوئرسیتی سینده بیر سوره فلسفه درسلرینی ایزله دی. ایتالیا اوزه ریندن موسکووایا دؤندو و موسکووا یونیوئرسیتی سینده کی اؤیره نیمینی تاماملادی. یازدیقلاریندا طبیعت توتقوسونو طبیعته مربوط خیاللارلا دیله گتیرمیشدی. اینسان و توپلوم سورونلارینی قایناشمیش بیر بوتونلوک ایچینده منعکس ائتمیشدیر. ایلک شعرلرینده سیمبولیزم و فوتوریزم آخیمینین ائتگیلری گؤرولموشدو.  ولادییئمیر مایاکوفسکی دن تاثیرلر آلاراق بیر نئچه شعرینی « لیریکا » درنه یینده چاپ ائتدیردی و 1914 نجو ایلده « بیرلیکده بولودلاردا » آدلی شعر کیتابینی چاپ آلتینا بوراخماقدا باشاریقلی اولدو. 1934بیرینجی یازیچیلارکونگئره سینده ان بؤیوک روس شاعیری آدلاندیریلدی . پاستئرناک بیری سل ( فردی ) یارادیجیلیغین توپلومسال ائیله مه بویون اه یمک زوروندا قالدیغی بیر دؤنم ده یئتیشمیشدی، شعرینده فردی و توپلومسال یاشانتی لاری اورگانیک بیر بوتونلویه قوووشدورموشدو. توپلومسال سارسینتیلاری اؤزو منلیگینده درینلییینه یاشایاراق زامانین تراژیک گئرچک لییینی دیله گتیرمیشدیر. شعر یعنی سؤیله ییش اؤزللیک لری قازاندیرمیش. اؤزللیک له عشق و طبیعت تئم لری اوزه رینده دورموشدور.

ایمگه ( خیال ) و سؤز دوزومو آچیسیندان روس شعرینه گتیردییی یئنیلیک لرله گلنک سل ( رسم و عادت ) روس شعرینین یالین بیچیملرینه موافقت ائتدیرمیشدیر. چاغیمیزین ان بؤیوک شاعیرلریندن بیری ساییلماقدادیر.

1958 ایلینده نوبئل ادبیات اؤدولونو ( دوکتور ژیواگو اثرینه خاطیر ) قازاندی آما اؤدولو بیر سیرا سیاسی پروبلملرله باغلی قبول ائتمه دی. ( ژان پول سارتردا ایکینجی شخصیت اولاراق 1964 نجی ادبیات اؤدولونو قازانمیشدیر آما اونو قبول ائتمه میشدیر )پاستئرناک 1960 دا  پئرئدئلکینودا اؤلدو.

اثرلرینین آدی : بیرلیکده بولودلاردا ( 1914 ) مانع لرین اوستونده ( 1917 ) باجیم حیات ( 1922 ) تئم و چئشیتلمه لر ( 1923 ) هاوا یوللاری ( 1924 ) 1905 ایلی ( 1927 ) سوتوان ایسمیت ( 1927 ) ایکینجی دوغوش ( 1932 ) ارکن تیرئن لر ( 1943 ) یئر اوزو ووسعتی ( 1945 ) دوکتور ژیواگو ( رومان – 1957 ).

۱

نوبئل اؤدولو

بیتگینم، اورکک بیر حئیوان کیمی

گورولتو، سس کوی آردیم سوره

بیر یئرده اینسانلار، آزادلیق، آیدین لیق

بیر چیخیش یول یوخ دیشارا

قارا بیر اورمان و گؤل کناری

دؤنموش بیر کاج آغاجی کؤتویو قارشیمدا

یولوم کسیلمیش دؤرت بیر یاندان

اولسون آرتیق نه اولاجاقسا

نه ائتدیم، گوناهیم نه،

قاتیلم می، موجرومم می ؟

اؤلکه مین گؤزه للی یی اوستونه شعرلریم له

من دئییلم دونیایا گؤز یاشی تؤکتورن

یئنه ده، چوخ آز قالا اؤلومومه

گله جک بیر زامان اینانیرام

آلچاقلیغی و کؤتولویو

آشاجاغینا گؤزه للیک روحون .

۲

قورخولو یوخو

هر شئی ده ییشه جک هر شئی

اصیل اولان دوغرو، بؤیوک اولانا،

اوشاقلارین یوخوسونو بؤلن لر

باغیشلانمایاجاق اصلا

اونودولمایاجاق، اونودولورمو هئچ

بو گؤزل اوزلره ایشلنمیش غم، غوصه،

دوشمان سالدیغی بو دحشتی

اؤده یه جک بیر گون موطلقا

گون گله جک یولو اونوندا

توکلر بیز بیز اولاراق حیکایت دن کئچه جک،

آلیناجاق یوزلرجه یوزلرجه دفعه

یئتیمین، سققانین، دولون اینتیقامی

آخلینا گتیر بیر او بومبالاری

او آسدیقی آستیق دؤنم

او جینایت لر، او خرابه لر،

هئرودئون بئیت لم ده ائتدییی کیمی

الی قولاغیندا داها گؤزل بیر چاغین

ده ییشه جک هر شئی، البته،

آما بو بدنلری آیاقلانمیش اوشاقلاری

اونودا بیلرمی اینسان اونودا بیلرمی ؟

برئچت دن ۷ دانه قیسا شعر

بئرتولت برئچت ( 1956-1898) رجیسور، دراماتور و آلمانلی سوسیالیست شاعیر. اونو چوخلو رجیسور و ائپیک تئاترین تملچی سی و مشهور دراملارینا خاطیر تانیرلار. تئاتری سوسیال و ایده ئولوژیک بیر فورما دؤنوشتورموش سوسیالیست تئاتر دئوریمچی سیدیر. یئته نکلی بیر شاعیر اولان برئچت ایلک شعرلرینی 1913 ده اوخول قزئت لرینده و بیر نئچه ایل سونرا محلی قزت لرده یاییملادی. بیرینجی دونیا ساواشیندا 1918 اینجی ایللرینده نیظامی خسته خانادا یارالی عسگرلره اؤز شعرلرینی گیتارا اوستونده حرارت له اوخویاردی. ساواشین سون ایلینده « اؤلو عسگرین اؤیکوسو » آدلی بیر شعر ایللر سونرا نازی لر طرفیندن سوچلاناراق آلمان وطن داشلیقیندان آتیلماسینا سبب اولاجاقدی. تئاترا اولان ایلگیسی سوردوگوندن 1924 ده بئرلینه گئتدی. « هئلئنا ویگئل » بیر تئاتر هونرمندی ایله ائولندی و بیر چوخ اثرلرینده او اوچون رول باغیشلادی. ائپیک تئاترین آماجی دوشوندورمک، صحنه له نن اوینون بیتیشیندن سونرا دا اویون اوزه رینه دارتیشماق و سئییرچینین عقلینی قوللاناراق بیر قرارا گلیب حرکته کئچمه سینی تامین ائتمک دیر. ترانه لر، تصنیف لر، شارقی صورتینده اونون دراملارینا گیرمیش و اؤزل قونولار موناسیبتینده یا لیریک حیسی نی موضوعلارا باغیشلاما اوچون و چوخلو اثر و حیس قویماق اوچون اؤن سؤز، پرده آراسی، سونوجدا و یا یازی آراسیندا گتیریلمیش لر. بوشعرلرین چوخو کومیک یازیلمیشلار و دیرناق آراسی شوخ طبعلی اولاراق چوخ گئرچک و اویادیجی آنلاملار برئچتین تنقیدی و سوسیولوژیک ایده لرینی مئساژ وئریر. برئچتین چوخلو دراملاری بیر نئچه شعر، ترانه و شارقی پارچاسی ایله یارانیر.

 ۱

بیر طیاره سوروجوسودو قارداشیم

بیر طیاره سوروجوسودو قارداشیم.

گؤزل بیر گونده امر گلدی.

حاضیر ائتدی چنته سینی،

گونئیه دوغرو قویولدو یولا.

بیر فاتح دیر قارداشیم.

یئریمیز یوخدو یاشامایا.

تورپاقلار اله کئچیرمک دی

او گوندن بری خیالیمیز.

قارداشیمین فتح ائتدیکی یئر ایندی

گواداراما داغلاریندا.

بویو تام بیر سکسن،

درینلییی بیر اللی.

3

( ... )

بو آخشام ساحیله گل

منیم له اوکیانا قاییت

سنه اوزاق اؤلکه لردن بوخور

زعفران

و هیند توتونلاری گتیرمیشم

بیزیم ائویمیز گمی لر عرشه سی دئمیشدیک

بندرده یاشایانلار

قوی بیزدن قورخولو ناغیللار دئسین لر.

4

( ... )

اوشاق ساحیلدن سسلدی منی :

هئی کاپیتان !

منی میندیر گمینه

سئحرینی اؤیرت

دولفین لرله دانیشیم

بوتون اؤلکه لری گؤروم

خزینه لری تاپیم

تیمساح لاری اؤلدوروم

سو ملک لرینی سئویم

عوضینده بوتون گونو

توتک چالارام سنه .

5

( ... )

دولفین لره اینان

بیر ملوان دئییردی

قوزئی دنیزلرینده گؤرموش اونلاری

آلمان سو آلتی گمی لرینی

اونلار هلاک ائتمیشدیلر .

İşçi(fəhlə) günü qutlu olsun

Komonism, proltaryanın(fəhlənin) özgürlük bilimi sayılır.

Dünyanı azad etmək, proltaryanın tarixi borcudur.

Dünya fəhlələr günü 1886-cı il may ayının birinci günü, amerikada şikago fəhlələrinin üsyani yadigarıdır.

Bu ideanı birinci dəfə olaraq "Roza lokzamborg" fəhlələr üçün imumi tə"til və 8 saat iş müddətini istəyi bərabərində vermişdir. Onlar bu gündə 8 saat iş müddətini tələb etmişdilər. 1889(ənternasyonalisti fəhlələr qurultayı baş verdi) tarixinə qədər polic və hərb qüvvəsinə məruz qalaraq qanlı aksiya keçirmişdilər. 1890-ci ilində Avrupa fəhlələri qüdrətlənmiş və şikago qiyamından örnək alaraq mayın birinci gününü etisab günü seçmişdilər.

    ايشچي(فهله) گونو قوتلو اولسون

کومونيزم، پرولتاريانين(فهله­نين) اؤزگورلوک بيليمي ساييلير.

دونياني آزاد ائتمک، پرولتاريانين تاريخي بورجودور.

دونيا فهله­لر گونو 1886- جي ايل ماي آيي­نين بيرينجي گونو، آمئريکادا شيکاگو فهله­لري­نين عوصياني ياديگاري­دير.

بو ايدئاني بيرينجي دفعه  اولاراق  «روزا لوکزامبورگ» فهله­لر اوچون عمومي تعطيل و 8 ساعات ايش مودتيني ايسته­یي برابرينده وئرميشدير. اونلار بو گونده 8 ساعات ايش مودتيني طلب ائتميشديلر. 1889(انترناسیونالیستي فهله­لر قورولتايي باش وئردي) تاريخينه قدر پوليس و حرب قووه­سينه معروض قالاراق قانلي آکسييا کئچيرميشديلر.

1890- جي ايلينده آوروپا فهله­لري قودرتلنميش و شيکاگو قيياميندان اؤرنک آلاراق مايين بيرينجي گونونو اعتيصاب گونو سئچميشديلر.

شهر و اؤزوندن اؤزگه­لشمیش (self-alienation )

«سلیمان محمدی»نین شعرینه بیر باخیش

ائلوار

من یوخولاریمی سؤیله­یه­نمه­دیم

کیمه­سه بو شهرده!

ائله بیل بو یئرلی دئییلم!

دارالیب دونیا

...........

بولودلار کئچیر شهردن قاتار قاتار…

سنی آختاریرام!

بوتون اینسان­لارلا قونوشام.

سنی سسله­ییرم

بوتون اینسان­لار یئرینه

«بو میصراع­لار یاغیش آخشامی شعریندن گوتورولوب و قیسالیبدیر شعرین تام یازیسینی و همچنین باشقا شعرلری ده باش چیخاران اؤلوم آنتولوژی­سیندن آرایا بیلرسینیز.»

« یازیچی هر بیر ادبی یارادیجیلیغین سیمبولو اولارکن ، بر قصد و یا قصدسیز، بیر طبقه­نین ایجتیماعی پسوکولوژی­سینی عکس ائتدیریر. اویله کی داییمی دورومدا ایتتیفاق دوشور. هر صورت ده بعضا، هر بیر اثر عونصورلرین بیرلییینی عکس ائدیر اونلاردا یازیچیلارا چئشیدلی طبقه لر تاثیری آیدین گؤرونور  و بو یاپی گره کلی یوزوملانمالیدیر...»

(اؤنجول تنقید ادبیاتی اوچون تئزلر: آناتولی-لوناچارسکی)

ناظیم حیکمتدن شعر اوسته دوشونجه لر

*

گئرچک شاعیر اؤز عشقینی، اؤز شخصیتی و آجی سی ایله مشغول اولماز. اونون شعرلرینده خلقین نبضی آتمالیدیر... شاعیر باشاریلی اولماق اوچون، اثرلرینده ماددی یاشامی آیدینلاتماق زوروندادیر. گئرچک یاشامادان قاچان و اونونلا باغینتیسیز موضوعلاری ایشله ین کیمسه، سامان کیمی آنلامسیزجا یانمایان قراریدیر. ( بابایئو، ناظیم حیکمت، 140-141.ss )

*

یئنی شاعیر، شعر دیلی، وزن دیلی، قونوشما دیلی دییه آیری آیری دیللر تانیمیر... او، بیر تک دیل له یازیر: اویدورما، ساختا، مصنوعی اولمایان؛ جانلی، گئنیش، رنگ لی، درین و ساده دیلی. بو دیلین ایچینده، حیاتین بوتون عونصورلری واردیر. شاعیر، شعر یازارکن باشقا شخصیت، قونوشورکن و یا دعوا ائدرکن باشقا شخصیت دئییل دیر! شاعیر، بولوتلاردا اوچدوغونو وهم ائدن دئییل، حیاتین ایچینده، حیاتی تشکیلاتلاندیران بیر وطن داشدیر! ( بابایئو. ناظیم حیکمت. 141.s )

*

۱ 

  سني سئومک  

  شهر ايچينده ماشيني يوز اوسته سورمک 

  پوليس اوزونه سيلاح چکمک 

  بانکاني لوتدمک 

  وحشيجه سينه سني سئومک 

  سني سئومک 

  دئمک